پشت صحنه تکاپوی منطقه برای مهار بحران
درحالیکه همزمان با تشدید لفاظیها و تحرکات نظامی آمریکا، گمانهزنیها درباره احتمال ورود روابط تهران-واشنگتن به مرحله پرتنش افزایش یافته، مجموعهای از پیامها، سفرها و تماسهای دیپلماتیک نشان میدهد: تلاش هماهنگ و چندلایه برای مهار بحران درجریان است؛ تلاشی که با نقشآفرینی فعال بازیگران منطقهای، دیپلماسی آرام را در برابر سناریوی تقابل به خط مقدم آورده است.
شنبه (۱۱ بهمنماه) ساعاتی پسازآنکه اخباری غیررسمی از سفر قریبالوقوع شیخ محمد بن عبدالرحمن آلثانی، نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر، به ایران در میانه افزایش تنش در روابط تهران و واشنگتن منتشر شد، علی لاریجانی، دبیر شورایعالی امنیت ملی، در حساب کاربری خود در شبکه ایکس نوشت: «برخلاف فضاسازی جنگ رسانهای تصنعی، شکلگیری ساختاری برای مذاکرات درحالپیشرفت است.» پیامی کوتاه که در همان ساعات نخست انتشار، بازتاب گستردهای در محافل سیاسی و رسانهای داخلی و خارجی پیدا کرد. بهگزارش ایرنا؛ این اظهارنظر، فراتر از یک واکنش مقطعی به موج گمانهزنیهای رسانهای، حامل نشانههایی از تحرکات دیپلماتیک و امنیتی پشتپرده برای مهار تنشها میان ایران و آمریکا است؛ تحرکاتی که در روزهای اخیر و همزمان با تشدید لحن تهدیدآمیز برخی مقامات آمریکایی و افزایش تحرکات نظامی در منطقه، اهمیت دوچندانی یافتهاند. تأکید لاریجانی بر «پیشرفت» در شکلگیری ساختار مذاکرات، تلویحاً از وجود کانالها و ابتکاراتی خبر میدهد که هدف آنها جلوگیری از لغزش اوضاع متشنج کنونی بهسمت یک تقابل پرهزینه است. در همین چارچوب، نقشآفرینی بازیگران منطقهای ازجمله قطر، بهعنوان میانجی سنتی میان تهران و واشنگتن، باردیگر در کانون توجه قرار گرفته است. همزمانی انتشار اخبار مربوط به سفر مقام ارشد قطری به ایران با پیام دبیر شورایعالی امنیت ملی، این برداشت را تقویت میکند که تلاشهایی هماهنگ برای مدیریت بحران، کاهش سوءمحاسبات و دورکردن سایه جنگ از آسمان ایران درجریان است؛ روندیکه اگرچه آرام و کمسروصدا پیش میرود، اما میتواند در معادلات آینده روابط ایران و آمریکا تعیینکننده باشد. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه صبح دیروز ۱۲ بهمنماه درخصوص سفر «شیخ محمد بن عبدالرحمن آلثانی» به تهران گفت: نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر، در سفر به تهران با سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه و علی لاریجانی دبیر شورایعالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران دیدار و گفتوگو کرد. بقائی این دیدار را در ادامه مساعی جمیله و رایزنی بین کشورهای منطقه درباره تحولات منطقهای و بهمنظور تبادلنظر درباره صیانت از صلح و ثبات منطقه دانست. در بیانیه رسمی وزارت امور خارجه قطر نیز درخصوص این سفر آمده است که نخستوزیر و وزیر خارجه اینکشور در دیدار با علی لاریجانی، دبیر شورای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، بر لزوم تقویت همکاریهای منطقهای برای کاهش تنش، حمایت از راهحلهای صلحآمیز و جلوگیری از تحمیل پیامدهای درگیری نظامی به مردم منطقه تأکید کرد. وزارت خارجه قطر دراینبیانیه اعلام کرد که شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، درایندیدار، حمایت قاطع دوحه از راهحلهای صلحآمیز برای بحرانهای منطقهای را موردتأکید قرار داد و بیان کرد که تقویت امنیت و ثبات در خاورمیانه فقط ازطریق گفتوگو و دیپلماسی میسر میشود. همچنین درایندیدار تأکید شد که کشورهای منطقه باید با تلاش جمعی و هماهنگی بینالمللی، از تحمیل پیامدهای درگیری نظامی و امنیتی به مردم بیگناه منطقه جلوگیری کنند. نخستوزیر قطر همچنین بر لزوم هماهنگی با کشورهای برادر و دوست برای حل اختلافات ازطریق کانالهای دیپلماتیک و اجتناب از رویکردهای تقابلی تأکید کرد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالاتمتحده نیز روز شنبه به فاکسنیوز مدعی شد که ایران درحالمذاکره است و افزود: «آخرینباری که آنها مذاکره کردند مجبور شدیم برنامه هستهایشان را از بین ببریم، مؤثر نبود، میدانید.» ترامپ تأکید کرد: «اگر بتوانیم درباره توافقی قانعکننده که منجر به نداشتن سلاح هستهای توسط ایران شود مذاکره کنیم، باید به آن دست یابیم». همزمان با افزایش تحرکات دیپلماتیک برای کنترل تنش میان تهران و واشنگتن، سفر جمعه هفته گذشته (۱۰ بهمنماه) سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به ترکیه و رایزنیهای فشرده او در استانبول، بهعنوان یکی از حلقههای مکمل اینروند، توجهها را بهخود جلب کرد. عراقچی روز شنبه ۱۱ بهمنماه با انتشار پیامی در شبکه ایکس از دیدار و گفتوگوی خود با رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه و هاکان فیدان، وزیر امور خارجه اینکشور خبر داد و تأکید کرد که این گفتوگوها درباره روابط دوجانبه و مسائل منطقهای «همیشه مفید و سازنده» بوده است. وزیر امور خارجه ایران دراینپیام و همچنین در نشست خبری مشترک با همتای ترکیهای خود، باردیگر بر موضع ثابت تهران درباره برنامه هستهای تأکید کرد و گفت جمهوری اسلامی ایران هرگز بهدنبال دستیابی به سلاح هستهای نبوده و آمادگی دارد وارد یک توافق هستهای عادلانه و منصفانه شود؛ توافقی که هم تضمینکننده عدمدستیابی به سلاح هستهای باشد و هم رفع مؤثر تحریمها را بههمراه داشته باشد. عراقچی همچنین بااشارهبه خطرات هرگونه تنش جدید در منطقه هشدار داد که ناامنی در هر کشور منطقه، بهمعنای ناامنی در کل منطقه است و جنگ میتواند بهسرعت دامنهای فراگیر پیدا کند. سید عباس عراقچی در بخش دیگری از ایننشست خبری درپاسخبه پرسش یکی از خبرنگاران گفت: «ما هنوز برنامهای برای دیدار با آمریکاییها تنظیم نکردهایم. همانطورکه گفتم، ما برای مذاکراتی عادلانه و منصفانه آمادگی داریم. مقدمات چنین مذاکراتی باید ابتدا فراهم شود؛ هم درمورد شکل گفتگوها، هم درمورد محل گفتگوها و هم درمورد موضوع گفتگوها. امیدوارم بتوانیم بهزودی به یک چارچوب مشخص برسیم که بتواند مذاکراتی شرافتمندانه را تضمین کند». دراینچارچوب، نقش ترکیه بهعنوان یکی از بازیگران مؤثر منطقهای و برخوردار از کانالهای ارتباطی فعال با طرفهای مختلف، از نگاه تهران نقشی «سازنده» توصیف شد. عراقچی ضمن قدردانی از مساعی جمیله آنکارا، تأکید کرد جمهوری اسلامی ایران از هر ابتکارعملی که به کاهش تنشها، حفظ صلح و ثبات منطقه و خنثیسازی توطئههای مخرب منجر شود، استقبال میکند. همزمان، تصریح دوباره آمادگی ایران برای ورود مجدد به مذاکرات هستهای، مشروط به عادلانه و منصفانه بودن آن و رعایت احترام و منافع متقابل، این پیام را مخابره کرد که دیپلماسی همچنان گزینه ترجیحی تهران برای دورکردن سایه جنگ از منطقه است. دراینروند، تماسهای تلفنی سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، بخش قابلتوجهی از دیپلماسی فعال دستگاه دیپلماسی را در روزهای اخیر بهخود اختصاص داده است؛ تماسهایی که با هدف تبیین مواضع تهران، تبادلنظر درباره تحولات پرشتاب منطقهای و هماهنگی با کشورهای همسایه و اثرگذار برای جلوگیری از تشدید تنشها انجام شده است. در همین چارچوب، عراقچی در تماس تلفنی با جیحون بایراموف، وزیر امور خارجه جمهوری آذربایجان، درباره روابط دوجانبه و تحولات منطقهای گفتوگو کرد. دو طرف ضمن مرور توافقات صورتگرفته در جریان سفر وزیر امور خارجه ایران به باکو در هفدهم آذرماه گذشته، بر عزم مشترک تهران و باکو برای تحکیم مناسبات دوجانبه و تقویت همکاریها در موضوعات چندجانبه، بهویژه درارتباطبا منطقه قفقاز، تأکید کردند. عراقچی همچنین با تشریح تحولات منطقه و تهدیدهای ناشی از دخالتهای مخرب آمریکا و سیطرهطلبی رژیم صهیونیستی، بر مسئولیت مشترک همه کشورهای منطقه برای مقابله با این تهدیدها و جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده طرفهای ثالث از قلمرو کشورها علیه صلح و ثبات منطقه تأکید کرد. وزیر امور خارجه کشورمان در ادامه این رایزنیهای دیپلماتیک، پنجشنبه و جمعه در تماسهای تلفنی جداگانه با همتایان خود در قطر، مصر، امارات، پاکستان، عمان و ترکیه، آخرین تحولات منطقهای و بینالمللی را موردبررسی قرار داد. عراقچی همچنین روز چهارشنبه در گفتوگویی تلفنی با فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، ضمن مرور محورهای گفتوگوی رئیسجمهور مسعود پزشکیان و ولیعهد عربستان محمد بن سلمان، درباره تحولات منطقهای و بینالمللی تبادلنظر کرد. طرفین دراینتماس نسبت به پیامدهای خطرناک هرگونه تشدید تنش در منطقه هشدار داده و بر مسئولیت مشترک کشورهای منطقه و ضرورت تشریکمساعی برای حفظ ثبات و امنیت تأکید کردند. در همین مسیر، عراقچی سهشنبهشب نیز در تماس تلفنی با شیخ محمد بن عبدالرحمن آلثانی، نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر، درباره روابط دوجانبه و تحولات بینالمللی گفتوگو کرد. مجموعه این تماسها بیانگر آناستکه تهران باتکیهبر دیپلماسی فعال منطقهای و استفاده از ظرفیت گفتوگوهای مستمر، در پی مدیریت تنشها و جلوگیری از گسترش دامنه بیثباتی در منطقه است. یکی از تماسهای تلفنی ۲۴ ساعتگذشته اما میان روسای جمهور ایران و مصر بهعنوان دو کشوری که روابط رسمی دیپلماتیک ندارند برقرار شد؛ مسعود پزشکیان در گفتوگوی تلفنی با عبدالفتاح السیسی رئیسجمهور مصر، ضمن قدردانی از تلاشهای دلسوزانه، مسئولانه و برادرانه کشورهای اسلامی در مسیر کاهش تنشها در منطقه و حمایت از جمهوری اسلامی ایران، بر سیاست اصولی جمهوری اسلامی در تقویت همگرایی و همافزایی داخلی و نیز تلاش مستمر برای تحکیم و گسترش روابط صمیمانه با کشورهای همسایه و اسلامی در چارچوب سیاست خارجی تأکید کرد. رئیسجمهور مصر نیز ضمن ابراز خرسندی از گفتوگو با دکتر پزشکیان، برای مردم سرزمین کهن و تاریخی ایران و تمامی ملتهای منطقه، صلح، ثبات و امنیت آرزو کرد و تأکید داشت که هیچ راهحل نظامی برای حل مسائل وجود ندارد. عبدالفتاح السیسی بابیاناینکه هرگونه افزایش تنش و درگیری نهتنها برای ایران، بلکه برای کل منطقه پیامدهای منفی بههمراه خواهد داشت، اعلام کرد: مصر به تلاشهای خود برای کاهش تنشها ادامه داده و آمادگی دارد از ابتکارات دیپلماتیک در مسیر حلوفصل مسائل و تقویت ثبات منطقهای پشتیبانی و حمایت کند. در همین چهارچوب وزیر امور خارجه مصر نیز نقش قابلتوجهی در شکلگیری توافق موسوم به قاهره میان ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی داشت، بهرغم ناکام ماندن آن تلاش بهجهت فعالسازی اسنپبک ازسوی سه کشور اروپایی عضو برجام، همچنان در حوزه مدیریت تنش در غرب آسیا فعال است، اخیراً تماسهای تلفنی فشردهای با سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه و بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان برقرار کرد. طبق بیانیه وزارت خارجه مصر، دراینتماسها، آخرین تحولات منطقهای در سایه تشدید تنشها در خاورمیانه موردبررسی قرار گرفت. در بیانیهای که توسط وزارت امور خارجه مصر منتشر شد، آمده است که این تماسها و مذاکرات بر یافتن راهحلهای مسالمتآمیز ازطریق دیپلماسی و گفتگو برای کاهش تنشها و دستیابی به آرامش مطلوب، متمرکز بود. مجموعه تحرکات اخیر نشان میدهد که در پس لایه پرصدای تهدیدها، رزمایشها و جنگ روایتها، یک منطق متفاوت درحالکار است؛ منطقی که بر «مدیریت بحران» بهجای «تقابل پرهزینه» استوار شده و بازیگران منطقهای را به خط مقدم مهار تنش تهران-واشنگتن کشانده. پیام کوتاه اما معنادار دبیر شورایعالی امنیت ملی، رفتوآمد و تماسهای فشرده دیپلماتیک و نقشآفرینی همزمان قطر، ترکیه، مصر و دیگر همسایگان، همگی از شکلگیری یک شبکه دیپلماسی آرام و چندلایه حکایت دارد که هدف اصلی، بستن مسیر سوءمحاسبه و جلوگیری از لغزش ناخواسته بهسمت درگیری است. دراینچارچوب، ایران با حفظ خطوط قرمز خود، تلاش میکند ابتکارعمل را در میدان سیاست منطقهای در دست بگیرد و نشان دهد که برخلاف فضاسازیهای رسانهای، هنوز «مذاکره» یک گزینه فعال و قابلپیگیری است؛ که اگرچه بیسروصدا پیش میرود اما میتواند در تعیین راه آینده روابط تهران و واشنگتن، نقشی تعیینکنندهتر از هیاهوی تهدیدها ایفا کند.