نگاهی به پدیده مهاجرت از روستاها به شهرها
مسافرین «کلانشهر» پیاده شوند؟
روستاها بهدلایل مختلف در سالهای اخیر، از قافله توسعه جا ماندهاند، روستاییان باسوادتر شدهاند و کشاورزی از رونق افتاده است؛ حالا روستانشینان، شهرنشین میشوند و روستاها خالی و خالیتر. بررسیهایی که درباره مهاجرت؛ بهخصوص مهاجرت از روستا به شهر انجامشده، نشان میدهد که تمایل و تصمیمگیری برای مهاجرت به سن، جنس و تحصیلات بستگی دارد. جوانان بیشترین میزان مهاجرت را دارند. دراینبین هم بیشترین مهاجران کشور را مردان تشکیل میدهند که برای کسب درآمد، دانش، اشتغال و غیره مکان اقامت خود را ترک میکنند. مهاجرت افراد جوان از روستا باعث کاهش رشد جمعیت (خالیشدن روستا از سکنه) و افزایش نسبت سالخوردگی میشود. ایننوع مهاجرت موجب بههمخوردن جمعیت روستایی و شهری شده؛ چراکه سالخوردگی جمعیت روستایی و جوانشدن جمعیت ناخواسته شهری را بههمراه دارد، با روستاییانی مواجه هستیم که دیگر توان کار کشاورزی ندارند و شهرهایی که توان پذیرش و پاسخگویی مناسب برای اسکان و کار و اشتغال نیروهای تازهوارد جوان را ندارند و بهدنبالِآن بههمریختگی اجتماعی و فرهنگی را هم در شهر و در هم روستا شاهدیم و بهعبارتی نه شهر، شهر است و نه روستا، روستا.
نتایج سرشماری سال 1335 نشان میداد که نسبت جمعیت روستایی به شهری 70درصد به 30درصد بود. هرچه پیش رفتیم؛ این تناسب بههم خورد و اکنون فقط حدود 20میلیون از جمعیت 80میلیونی کشور را روستاییان تشکیل میدهند. ایران، از کشورهاییست که با سیر افزایشی و شتابان مهاجرت روستانشینان به شهرها مواجه است و با مشکلات و پیامدهای ناشی ازاینمهاجرت، دستوپنجه نرم میکند. این مهاجران هم در مبداء و هم در مقصد، مسائل و مشکلات متعددی مانند بروز نابسامانیهای متعدد ناشی از فشار بر منابع و امکانات محدود جوامع شهری، بیکاری و کمکاری، کمبود فضای زیستی و آموزشی، آلودگی هوا و محیط زیست، سالخوردگی و زنانهشدن نیروی کار کشاورزی، تخلیه روستاها و... را بهوجود آورده است. توسعه اقتصادی کشور، مستلزم توسعه روستاها هم هست. با وجود تمام تلاشهایی که درراستایِ توسعه محلی و روستایی درقالبِ انواع سیاستها و پروژهها انجام شده؛ همچنان روند ترک روستا و خالیشدن روستاها از سکنه ادامه دارد. ایندرحالیستکه مقصد مهاجران روستایی در شهر با چشمپوشی از اندکی استثناءها، محلات فرودست شهری و حاشیههای شهرهاست که با خود انواع آسیبهای اجتماعی را بههمراه دارد. بهبود توزیع درآمد، افزایش مخارج دولتی در عمران روستاها، کاهش شکاف دستمزد میان شهر و روستا و همچنین سرمایهگذاری در بخش کشاورزی، به کاهش روند مهاجرت به شهرها منجر خواهد شد. افزایش شاخص قیمت محصولات کشاورزی و کاهش واردات محصولات کشاورزی، افزایش نرخ باسوادی، رشد اقتصادی و افزایش سطح زیرکشت؛ ازجمله عوامل ماندگاری روستاییان در روستاست. افزایش اعتبارات و تسهیلات عمران و توسعه روستاها توسط دولت و اعطای مشوقهای لازم برای ماندگاری روستاییان در روستاها میتواند سرعت مهاجرت روستاییان را کاهش دهد. متولیان بخش روستایی در تمام حوزههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، عزم خود را برای روستاماندن روستا بهعنوانِ الفبای توسعه کشور جزم کنند تا دیگر روستاهای ما خالی از سکنه نباشد و شهرها نیز پر از آدمهای بیکار یا کارکنان کاذب نباشد. روستای خالی و شهرهای پر از جمعیت بیکار، هیچیک کارآمد نیستند؛ درعمل، شالوده اقتصاد را بیمار میکند و درعمل نه روستا، روستاست و نه شهر، شهر است؛ شهرهایی روستانما و روستاهایی شهرنما خواهیم داشت که هیچچیز در آنها سر جایشان تعریف نشده است.
سعیدرضا جندقیان (معاون امور دهیاریهای سازمان شهرداریها و دهیاریها) گفت: «بهطورِمتوسط هرسال 700هزارنفر از جمعیت روستاهای کشور کاسته میشود». وی بااشارهبهاینکه دلیل واحدی برای خروج روستانشنیان از روستا نداریم و این امر، دارای دلایل متعددیست، بیان کرد: «من بهعنوانِ فردیکه درخصوصِ مسائل مربوط به روستا فعالیت دارد، واژه مهاجرت بیرویه را قبول ندارم. بهکاربردن این واژه، غیرفنی و غیرتخصصیست؛ چراکه مهاجرت کاملاً با رویه و برای کسب شرایط بهتر زندگی انجام میشود». وی ادامه داد: «در نظام سلسله مراتب سکونتگاهی، اول روستا قرار دارد و بعد هم بهترتیب شهرهای کوچک، شهرهای میانی، شهرهای بزرگ و سپس کلانشهرها هستند». جندقیان خاطرنشان کرد: «درحالِحاضر فاصلهای که بین روستا و کلانشهرها وجود داشت، ازبین رفته و درعمل شهرهای کوچک و میانی ناکارآمد هستند. محلی برای جذب جمعیت نیستند و مردم روستاها بهناچار به مهاجرت رو میآورند». وی یادآوری کرد: «با ازبینرفتن شهرهای کوچک و میانی، بین روستا و کلانشهرها تبادل اقتصادی بین روستا و شهرها کوچک شکل نمیگیرد و میتوان گفت که دراینبین شهرهای کوچک حتی نقش بارانداز را هم ندارند». جندقیان تصریح کرد: «شروع این پدیده از قبلازانقلاب بود. کارکرد نفتی و مصرفگرایی، تغییر سبک زندگی، الگوهای معیشتی وارداتی اروپایی و آمریکایی، الگوهای غلط معماری کمبهره و پرهزینه و نامتناسب با اقلیم کشورمان، تغییر فرهنگ بومزیست؛ ازجمله عواملی بودند که رفتهرفته بهشدت وابسته به نفت شدیم». جندقیان اضافه کرد: «دراینحالت بود که ساختار اقتصادی ما مبتنیبر تولید نبود و کمکم بخش کشاورزی و تولید ناخالص ملی آسیب دید و بههمیندلایل بود که روستاییان هم روستاها را ترک کردند و هنوزهم شیب مهاجرت روستایی ادامه دارد و درطولِزمان هم این شیب درعمل فاصله بیشتری را بهخود گرفته است». معاون امور دهیاریهای سازمان شهرداریها و دهیاریها بابیانِاینکه درحوزه خودکفایی حرفهای زیادی زده شده است، گفت: «مقام معظم رهبری درخصوصِ موضوع خودکفایی و اقتصاد مقاومتی که در 24 بند آمده است، در یکیاز این بندها فرمودهاند که اقتصاد باید پویا باشد». وی بابیانِاینکه، پویایی اقتصاد اتفاقیست که هماکنون نیز نیفتاده است؛ تأکید کرد: «خودکفایی بهمعنایِ نیازنداشتن به دیگران نیست؛ بلکه نیاز دیگران به ما در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نظامیست». جندقیان اعلام کرد: «اجرانشدن اصول خودکفایی و همینطور اقتصاد مقاومتی میتواند یکیاز دلایل مهاجرتهای روستایی محسوب شود؛ چراکه اقتصاد پایه کشاورزی در روستاها بیمار است و موجب میشود بیکاری و مهاجرت در روستاها افزایش یابد». وی درموردِ اجرانشدن اصول خودکفایی در کشور گفت: «یکیاز دلایل آن، ایناستکه درعمل اقدامات با طرحهای مطالعاتی برنامهریزی شده هماهنگی لازم را ندارد».
اسماعیل زیارتی نصرآبادی (مدیرکل دفتر برنامهریزی و مدیریت توسعه روستایی سازمان شهرداریها و دهیاریها) درمورد اجرانشدن طرحهای مطالعاتی گفت: «بهدلیلِاینکه مطالعات در فضاهای دانشگاهی انجام میشود. درعمل با واقعیتهای اجرایی همخوانی ندارد. درعمل بین بخش اجرا و تحقیقات فاصله وجود دارد و در اجرا نیز دچار مداخلات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی میشود». زیارتی افزود: «برداشتها و فهمها ازاینموضوع متفاوت است. دراینزمینه دچار فقر فرهنگی هستیم و همیشه بیشازاینکه با برنامهریزی پیش برویم؛ بیشتر درگیر آزمونوخطا هستیم». وی دربیانِ دلایل اجرایینشدن طرحهای مطالعاتی توسعه روستاها گفت: «یکی دیگر ازایندلایل ایناستکه ساختار جامعه روستایی درمقابلِ تغییرات مقاومت میکند و بنابراین، جوامع برای تغییرات باید به بلوغی برسند که بتوانند تغییرات را بپذیرند و آنرا اجرا کنند». وی تأکید کرد: «برای اجرای طرحهای مطالعاتی باید قوانینی داشته باشیم که براساسِآن مسئولان اقدام کنند. همیشه دانشگاه را درکنارِ خود بدانند و اقدامات درحوزه عمل قائلبهشخص نباشد».
اشکان جعفر کریمی (مدیرکل دفتر هماهنگی عمرانی و خدمات روستایی سازمان شهرداریها و دهیاریها) گفت: «ارتباط دانشگاه و صنعت شعاریست و درعمل نظرات دانشگاهی برای توسعه اجرا نمیشود». وی ادامه داد: «باید اذعان داشت که نگاه برخی مسئولان نگاه کوتاهمدت است. آنان توقع دارند که در کوتاهمدت و در دوره مسئولیتشان باید به نتیجه برسند و درواقع، مسئولان دنبال برنامههای بلندمدت نیستند؛ چراکه برنامههای کوتاهمدت بهتر عملکرد آنها را نشان میدهد». جعفر کریمی تأکید کرد: «اگر بهدنبالِ تغییر در رویکردها هستیم، باید الزاماتی باشد که برنامههای بلندمدت داشته باشیم و نباید دچار بخشینگری شویم».
جندقیان تأکید کرد: «رسانهها هم خودشان را بااینعملکرد و اعلام نتایج کوتاهمدت توسط مدیران اجرایی هماهنگ کردهاند و در اخبار و گزارشهای خود بیشتر به این نتایج کوتاهمدت میپردازند. مدیر هم ترجیح میدهد که عملکرد کوتاهمدت خود هرچند ناچیز را اطلاعرسانی کند». وی اعلام کرد: «نهاد دهیاری در سال 1382 مستقر شد و دراینزمینه باید قوانین موجود اصلاح شود. درحالِحاضر در معاونت دهیاریهای سازمان شهرداریها و دهیاری، سه رویکرد را برای توسعه روستاها دنبال میکنیم؛ اخلاقمداری، رعایت شأن انسان که روستانشینان هستند و رعایت تکنیکمحوری که بدانیم کاملاً در روستاها چه میگذرد و این، بصیرتداشتن در امور روستاییست». جندقیان اضافه کرد: «برای اولینبار در دولت دکتر روحانی، در مدیریت روستایی، نظاممند کار شد؛ چراکه اساس کار وزارت کشور در امور روستایی برمبنایِ تعادل منطقهای قرار گرفت که هدف ازاینکار، برقراری تعادل بین سکونتگاههاست».
زیارتی، مشکل اساسی روستاها را باقیماندن ساختار سنتی روستا ذکر کرد و گفت: «درصورتیکه ساختار روستایی باید متناسب با نیاز روز تغییر پیدا کند و بهروز شود؛ برایِمثال، نظام بهرهبرداری در روستا همان نظام قبلیست و اینکه نظام سنتی و قدیمی ارث در روستاها موجب شده است که زمینهای روستا که زمانی زیرکشتهای وسیع میرفت بین فرزندان کشاورزان تقسیم شود و به زمینهای کوچک تبدیل شود و در آنها ویلاسازی شود و دیگر ارزش کشتوکار را نداشته باشد». زیارتی تأکید کرد: «علاوهبر مسائلی که مطرح شد؛ زیرساختهای حوزههای آب و برق روستایی و همینطور زیرساختهای اجتماعی روستا نیز باید متناسب با شرایط روز تغییر یابد». وی اضافه کرد: «وقتی زیرساختهای روستا تغییر نمییابد و جامعه روستایی هم نیازهای خود را در داخل روستا تأمین شده نمیبینند، عاقلانهترین کار ایناستکه تن به مهاجرت میدهند». مدیرکل هماهنگی عمرانی و خدمات روستایی سازمان شهرداریها و دهیاریها خاطرنشان کرد: «مقوله مهاجرت، خاص ایران نیست و یک جریان است که در همه نقاط جهان اتفاق میافتد و ناشی از خرد انسان است که برای بهبود شرایط زندگی کنونی خود انجام میدهد». کریمی ادامه داد: «اما مشکلی که ما در کشورمان درموردِ مهاجرت داریم ایناستکه مهاجرت سلسلهمراتبی نبوده و در یک فرآیند منطقی اتفاق نمیافتد». وی بابیانِاینکه در توسعه روستایی به زیرساختهای اقتصادی کمکهایی شده است، تصریح کرد: «اما به توسعه فرهنگی روستاها کمکی نشده و هویتی داده نشده است». وی گفت: «آیا به کشاورز بهعنوانِ یک کشاورز هویت دادهایم و یک کشاورز کارت شناسایی دارد که با آن خود را کشاورز معرفی کند؟ چراکه درحالِحاضر بانکها وثیقه کشاورزی را نمیپذیرند و حتماً باید در گرفتن تسهیلات کشاورزی وثیقه شهری یا کارمندی گذاشته شود». وی ادامه داد: «اگر نیازهای روستاییان مانند آب، برق، درمان، نیازهای فرهنگی و رفاهی تأمین شود دیگر به شهر مهاجرت نخواهد کرد».
جندقیان گفت: «در سال 1335 تناسب جمعیت روستایی به شهری 70 به 30درصد بود و نقطه عطف این موضوع مربوط به سال 1359 است که برای اولینبار در ایران جمعیت روستایی و شهری با هم برابر شد و اما درحالِحاضر 25درصد جمعیت کشور را روستاییان تشکیل میدهند». وی افزود: «اگر با تناسب جمعیتی سال 1335 بخواهیم محاسبه کنیم؛ باید درحالِحاضر جمعیت روستایی ما درحدودِ 56میلیوننفر میبود؛ درحالیکه جمعیت روستایی 20میلیون و 700هزارنفر است که یکمیلیون و 200هزارنفرشان عشایر هستند». وی تأکید کرد: «حال اگر در شرایط کنونی، جمعیت روستایی ما 56میلیوننفر بود، سؤال ایناستکه آیا زیرساختهای لازم اقتصادی و اجتماعی برای این جمعیت مهیا بود؟» جندقیان خاطرنشان کرد: «شاغلان بخش کشاورزی درحالِحاضر چهار تا 4.5میلیوننفر هستند و با شرایط موجود، ازدیاد بیشازاین در بخش روستایی توجیه اقتصادی ندارد». وی اعلام کرد: «از سال 1375 تاکنون حدود 600 روستا به شهر تبدیل شده است و جالب است که درابتدا برای تغییر روستا به شهر تابع احتساب جمعیت پنجهزارنفری بود که در سالهای اخیر، به سههزار و 500نفر کاهش یافت».
ناهید حاجیخانی/ ایرنا