مسقط؛ «شروعی خوب» در سایه بی‌اعتمادی

دور نخست از مرحله تازه گفت‌وگوهای ایران و آمریکا درحالی روز جمعه ۱۷ بهمن‌ماه در مسقط، پایتخت عمان، برگزار شد که روابط دو طرف در هفته‌های اخیر در شیبی تند از تنش‌های فزاینده حرکت می‌کرد. این مذاکرات در فضایی آغاز شد که سایه جنگ ۱۲ روزه هنوز از معادلات دوجانبه، منطقه و بین‌المللی کنار نرفته و بی‌اعتمادی متراکم‌شده، هرگونه بازگشت به دیپلماسی را به مسیری پرابهام و شاید هم پرریسک بدل کرده است. به‌گزارش ایرنا؛ دراین‌فضا، میز مذاکرات مسقط محصول ضرورت بود؛ ضرورتی که از تلاقی نگرانی‌های امنیتی، فشار بازیگران منطقه‌ای و بیم از لغزش دوباره به‌سوی تقابل مستقیم شکل گرفت. در چنین بستری، گفت‌وگوهای جدید بیش‌ازآنکه نشانه گشایش باشد، تلاشی برای مهار بحران و آزمونی برای سنجش اراده کاخ سفید و شخص رئیس‌جمهور ایالات‌متحده در عبور از فضای تقابل به‌سوی چارچوبی حداقلی از تفاهم تلقی می‌شود. سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، پس از پایان نخستین دور از مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در مسقط، از برگزاری گفت‌وگوهایی طولانی، فشرده و چندمرحله‌ای خبر داد که با میانجی‌گری فعال عمان انجام شد. به‌گفته وی، این مذاکرات که از صبح تا عصر ادامه داشت، فرصتی فراهم کرد تا پس از ماه‌ها وقفه، دیدگاه‌ها، نگرانی‌ها و مطالبات دو طرف در فضایی قابل‌قبول به یکدیگر منتقل شود؛ فضایی که نقش وزیر امور خارجه عمان در تسهیل آن تعیین‌کننده بود. رئیس دستگاه دیپلماسی باتأکیدبر انتقال شفاف منافع و حقوق مردم ایران، این‌دور از گفت‌وگوها را «شروعی خوب» توصیف کرد، اما ادامه آن‌را منوط به مشورت‌های داخلی در پایتخت‌ها دانست. به‌گفته عراقچی، دراصل تداوم مذاکرات میان طرفین توافق نظر وجود دارد، هرچند زمان، شکل و دستورکار دور بعدی گفت‌وگوها پس از رایزنی‌های بیشتر و از مسیر عمان مشخص خواهد شد. وی بااشاره‌به فضای بی‌اعتمادی عمیقی که پس از هشت‌ماه پرتنش و وقوع جنگ اخیر شکل گرفته است، این بی‌اعتمادی را مهم‌ترین مانع پیش‌روی مذاکرات دانست و تأکید کرد که غلبه بر این‌فضا، پیش‌شرط طراحی هرگونه چارچوب جدید برای گفت‌وگوهاست. هم‌زمان، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز اعلام کرد مذاکرات مسقط با تفاهم برای ادامه رایزنی‌ها پایان یافته است. درسوی‌دیگر، دونالد ترامپ با لحنی متفاوت از «خوب‌بودن» مذاکرات سخن گفت و مدعی شد ایران خواهان دستیابی به توافق است؛ اظهاراتی که در کنار مواضع رسمی تهران، نشان می‌دهد مسیر گفت‌وگوها همچنان بااحتیاط و آزمون متقابل ادامه خواهد یافت. مسقط پیش‌تر نیز یکی از ایستگاه‌های اصلی گفت‌وگوهای غیرمستقیم ایران و آمریکا بوده است؛ گفت‌وگوهایی که در مقاطع مختلف، با میانجیگری فعال عمان، تلاش داشت کانال ارتباطی حداقلی میان دو طرف را حفظ کند. مسیری که هدف آن مدیریت اختلافات، مهار تنش و آزمودن امکان بازگشت تدریجی به چارچوب دیپلماسی بود، هرچند این تلاش‌ها هیچ‌گاه به یک روند پایدار منتهی نشد. بی‌اعتمادی عمیقی که وزیر امور خارجه ایران امروز از آن سخن می‌گوید، ریشه در همین تجربه‌های نیمه‌تمام دارد؛ بی‌اعتمادی‌ای که اوج آن در جریان جنگ ۱۲ روزه در خردادماه (ژوئن سال گذشته) شکل گرفت. این جنگ درحالی آغاز شد که تهران خود را برای ورود به دور جدیدی از مذاکرات آماده می‌کرد؛ روندی‌که می‌توانست باردیگر مسیر گفت‌وگو را فعال کند، اما با اقدام نظامی اسرائیل علیه ایران، آن‌هم به‌اذعان مقام‌های آمریکایی با چراغ‌سبز واشنگتن، به‌طورناگهانی متوقف شد. پس از آغاز این تجاوز، ایالات‌متحده نیز به‌طور مستقیم به آن پیوست و تأسیسات هسته‌ای ایران را که تحت‌نظارت بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار داشت، هدف حملات نظامی قرار داد. از نگاه تهران، این تحولات نه‌تنها ضربه‌ای جدی به اعتماد متقابل وارد کرد، بلکه این پیام را مخابره کرد که حتی درآستانه گفت‌وگو نیز امکان توسل به گزینه نظامی ازسوی طرف مقابل منتفی نیست. در چنین زمینه‌ای، مذاکرات مسقط بیش‌ازآنکه ادامه‌ای طبیعی بر مسیر پیشین باشد، تلاشی برای ترمیم شکافی عمیق است که در میانه آماده‌سازی برای دیپلماسی، با جنگ و بمباران گشوده شد. ادامه گفت‌وگوهای غیرمستقیم ایران و آمریکا، فراتر از پیچیدگی‌های ذاتی میان دو طرف، با مجموعه‌ای از فشارهای سیاسی و امنیتی در واشنگتن و تل‌آویو مواجه است؛ فشارهایی که اساساً با هرگونه مسیر دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن سر سازگاری ندارند. لابی صهیونیستی و جریان‌های جنگ‌طلب آمریکایی، دیپلماسی را تهدیدی برای راهبرد تقابل مدنظر خود می‌دانند و درتلاش‌اند تا فضای گفت‌وگو را پیش‌ازآنکه به چارچوبی قابل‌اتکا برسد، مسدود کنند. دراین‌میان، مارکو روبیو، از چهره‌های شاخص جریان تندرو در کاخ سفید، طی روزهای اخیر با اظهاراتی صریح کوشیده است دستورکار مذاکرات را از چارچوب هسته‌ای فراتر ببرد. تأکید مکرر او بر ضرورت گنجاندن موضوعاتی چون توان موشکی و دفاعی ایران و همچنین سیاست‌های منطقه‌ای تهران در مذاکرات، از نگاه ناظران تلاشی هدفمند برای پیچیده‌کردن روند گفت‌وگو و ایجاد موانع جدید بر سر راه آغاز واقعی دیپلماسی میان دو کشور تلقی می‌شود. هم‌زمان، لابی صهیونیستی نیز با تحرکات سیاسی و رسانه‌ای گسترده، می‌کوشد مانع از شکل‌گیری هرگونه تفاهم میان ایران و آمریکا شود. این‌جریان، با برجسته‌سازی روایت‌های امنیتی و القای تهدید فوری، درپی‌آن‌است‌که ایالات‌متحده را به‌سوی سناریوی تقابل و حتی جنگی تازه در غرب آسیا سوق دهد؛ سناریویی که نه‌تنها مسیر دیپلماسی را مسدود می‌کند، بلکه می‌تواند منطقه را باردیگر درآستانه بی‌ثباتی گسترده قرار دهد. مذاکرات مسقط را می‌توان فراتر از یک گفت‌وگوی فنی یا سیاسی مقطعی، به‌مثابه آزمونی جدی برای کاخ سفید ارزیابی کرد؛ آزمونی که نشان خواهد داد آیا دولت آمریکا توان و اراده پیشبرد دیپلماسی را در برابر فشار جریان‌های جنگ‌طلب دارد یا خیر. دراین‌چارچوب، دونالد ترامپ بااتکابه پایگاه سیاسی و حامیان خود، در موقعیتی قرار گرفته است که باید میان تداوم مسیر گفت‌وگو یا تسلیم‌شدن در برابر تندروهای مخالف هرگونه توافق با ایران، دست به انتخاب بزند. درسوی‌دیگر، ایران درحالی وارد این‌مسیر شده است که هم‌زمان بر اصل بازدارندگی و آمادگی کامل برای دفاع در برابر هرگونه تجاوز نظامی تأکید دارد. بااین‌حال، مواضع رسمی تهران نشان می‌دهد ترجیح نخست، همچنان بهره‌گیری از راهکارهای کم‌هزینه‌تر و پایدارتر، ازجمله دیپلماسی، برای تأمین منافع ملی و حقوق مردم ایران است؛ مسیری که تنها درصورت احترام متقابل و پرهیز از تهدید و فشار می‌تواند به نتیجه برسد. براین‌اساس، آینده گفت‌وگوها به چگونگی مدیریت این دوگانه در واشنگتن و پرهیز از ایجاد موانع جدید در مسیر مذاکرات گره خورده است. درصورتی‌که فشارهای بیرونی و کارشکنی‌های سیاسی مانع تداوم روند نشود، انتظار می‌رود دور بعد مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در روزهای آینده و باردیگر با میانجیگری عمان برگزار شود؛ مذاکراتی که می‌تواند سرنوشت دیپلماسی در یکی از پیچیده‌ترین پرونده‌های سیاست خارجی را رقم بزند.